Gebouwen monitoren bij bouwwerk: zetting, scheefstand, scheuren en trillingen vergeleken

Een bouwput, een bemaling of een heistelling naast een bestaand gebouw roept bij alle betrokkenen dezelfde vraag op: beweegt het gebouw, en zo ja, hoeveel? Eén instrument dat die vraag beantwoordt bestaat niet, want een gebouw kan op meerdere manieren tegelijk bewegen.

Dit artikel zet de belangrijkste soorten beweging naast elkaar, legt uit welk instrument wat meet en laat zien hoe ze bij veelvoorkomende projecten worden gecombineerd.

Wat is het monitoren van gebouwbewegingen?

Bij het monitoren van gebouwbewegingen meet u op vaste punten en over een langere periode hoe een constructie beweegt ten opzichte van de situatie vóór de start van het werk. Het doel is een trend vroeg te zien, wanneer er nog tijd is om het werk bij te sturen.

Twee soorten beweging moet u uit elkaar houden. Langzame beweging bouwt zich op in dagen of weken: het gebouw zakt, kantelt of een scheur wordt iets wijder. Snelle beweging is trilling: het gebouw schudt even en komt terug op zijn plaats. Ze hebben verschillende oorzaken en verschillende grenswaarden, en ze vragen om verschillende instrumenten.

Vijf soorten beweging en hoe u ze meet

  1. Zetting: het gebouw zakt.
  2. Scheefstand: het gebouw kantelt.
  3. Scheurwijdte: een bestaande scheur wordt wijder.
  4. Horizontale verplaatsing: het gebouw schuift opzij.
  5. Trilling: het gebouw schudt even en komt terug.
Beweging 1 tot en met 4 is langzaam en blijvend. Beweging 5 is snel en tijdelijk.
BewegingInstrumentEenheidVeelvoorkomende oorzaak
Zetting of rijzing (verticaal)Vloeistofwaterpas, nauwkeurigheidswaterpassingmmOntgraving, bemaling, tunnelbouw
Scheefstand (rotatie)Hellingmeter (tiltmeter)mm/m of gradenOngelijke zetting, een uitbuigende keerwand
ScheurwijdteScheurmetermmBestaande scheuren die wijder of smaller worden
Horizontale verplaatsingTotal station, inclinometermmOntgraving naast de fundering
TrillingTrillingsmonitormm/s en HzHeien, damwandwerk, sloop, verdichten

Vaak worden ook de grondwaterstand en de waterspanning gemeten. Dat is geen beweging van het gebouw, maar het verklaart waarom zetting optreedt en verandert vaak eerder dan het gebouw zelf.

Langzame beweging: zetting, scheefstand en scheuren

Langzame beweging volgt u op vaste punten gedurende weken of maanden. Drie metingen zijn gangbaar, en ze vullen elkaar aan.

  • Zettingspunten laten zien waar en hoeveel het gebouw verticaal beweegt. Automatische systemen zoals een vloeistofwaterpas meten dit continu ten opzichte van een stabiele referentie.
  • Hellingmeters op een muur, kolom of toren registreren rotatie. Zakt de ene hoek van een gebouw 5 mm meer dan een hoek 10 meter verderop, dan is het gebouw tussen die punten 0,5 mm per meter gedraaid.
  • Scheurmeters over bestaande scheuren laten zien of een scheur stabiel is of nog wijder wordt.
Ongelijke zetting wordt scheefstand: 5 mm meer zetting over 10 meter is 0,5 mm per meter. De tekening is overdreven.

Voor de constructie is ongelijke beweging belangrijker dan het absolute getal: een gebouw dat als geheel gelijkmatig zakt scheurt zelden, een gebouw dat ongelijk zakt wel. Hoe zetting wordt gemeten, inclusief totale en ongelijke zetting en de werking van een vloeistofwaterpas, leest u uitgebreid in zettingsmonitoring uitgelegd.

Het IS-systeem van Profound, inclusief de gesloten IS-vloeistofwaterpas, wordt al meer dan 25 jaar ingezet bij monitoringprojecten. Referenties zijn onder meer Amsterdam Centraal en Victoria Underground Station in Londen.

Twee sensoren van de IS-vloeistofwaterpas van Profound, verbonden met vloeistofslangen
Sensoren van de IS-vloeistofwaterpas.

Snelle beweging: waar trillingsmonitoring past

Trilling is de snelle vorm van beweging. Een trillingsmonitor op het gebouw legt vast hoe sterk het schudt tijdens heien, damwandwerk of sloop, in mm/s en met de frequentie, en vergelijkt dat met een richtlijn zoals SBR-A of DIN 4150-3.

Trillingen en zetting hangen samen. Langdurige trillingen kunnen los zand verdichten, waardoor een fundering zakt terwijl het trillingsniveau zelf onder de grens bleef. Bij trillend werk nabij gebouwen op een ondiepe fundering is het daarom verstandig beide te volgen. Hoe trillingen worden gemeten leest u in trillingen meten.

Welke metingen bij welk project?

ProjectBelangrijkste risicoGangbare combinatie
Diepe bouwput naast bebouwingZetting en horizontale verplaatsing doordat de grond ontspantZettingspunten, scheefstand, grondwaterstand
BemalingZetting over een groot gebiedWaterspanning of grondwaterstand, zetting
Heien en damwandwerkTrillingen, en zetting door verdichtingTrillingsmonitor, zettingspunten op de dichtstbijzijnde gevels
Tunnelbouw onder of naast gebouwenZettingstrog, ongelijke zettingZetting, scheefstand
Sloop naast bestaande bebouwingTrillingen, wegvallen van steunTrillingsmonitor, scheurmeters

De tabel is een vertrekpunt, geen voorschrift. Het monitoringsplan van een project volgt uit de risicoanalyse, de vergunning en de afspraken met de omgeving.

Vier dingen die in elk monitoringsplan horen

  • Een nulmeting. Begin met meten voordat het werk start. Gebouwen bewegen ook door temperatuur en seizoen. Zonder nulmeting kunt u die beweging niet onderscheiden van het effect van het werk.
  • Een stabiele referentie. Elke relatieve meting is zo goed als het punt waarmee wordt vergeleken.
  • Signalerings- en interventiewaarden. Spreek vooraf af bij welke waarde iemand wordt gewaarschuwd, bij welke waarde het werk stilligt en wie dat beslist.
  • Eén plek voor de gegevens. Beweging wordt pas begrijpelijk naast het dagboek van de bouwplaats: welke activiteit vond plaats toen de trend veranderde?

Wat Profound levert voor het monitoren van gebouwen

Profound ontwikkelt en levert de meetapparatuur. Het monitoringsplan en de interpretatie blijven bij de verantwoordelijke adviseur.

  • IS-systeem: zettings-, waterspannings-, kracht- en rekmetingen in één netwerk.
  • VIBRA 5+ met het Profound Portal: trillingsmonitoring met realtime meldingen.
  • Via onze partners Geosense en Worldsensing: inclinometers, hellingmeters, scheurmeters en draadloze gegevensoverdracht.

Veelgestelde vragen over het monitoren van gebouwbewegingen

Wat is het verschil tussen bewegingsmonitoring en trillingsmonitoring?

Bewegingsmonitoring volgt langzame, blijvende veranderingen zoals zetting, scheefstand en scheurwijdte, in millimeters over dagen of weken. Trillingsmonitoring legt korte, snelle beweging vast in mm/s terwijl het werk bezig is. Een gebouw kan binnen de trillingsgrens blijven en toch zakken. Daarom zijn bij veel projecten beide nodig.

Hoeveel beweging van een gebouw is toelaatbaar?

Daar is geen algemeen getal voor. Het hangt af van de constructie, de fundering en vooral van het verschil in beweging tussen punten. De grenswaarden voor een project legt de constructeur of geotechnisch adviseur vast in het monitoringsplan.

Wie regelt de monitoring van een gebouw naast een bouwplaats?

Meestal de partij die het werk uitvoert of laat uitvoeren, zoals vastgelegd in de vergunning of het contract. Een specialist zet de metingen op en interpreteert ze. De resultaten worden gedeeld met de eigenaar van het gebouw als dat is afgesproken.

Kan één systeem alles meten?

Nee. Zetting, scheefstand, scheurwijdte en trillingen vragen elk om een eigen sensor. Wat wel te combineren is, zijn de gegevens: één overzicht met alle metingen naast de voortgang van het werk.

Wanneer kan de monitoring stoppen?

Wanneer het werk dat beweging veroorzaakt klaar is en de metingen laten zien dat de beweging tot rust is gekomen. Zetting kan nog enige tijd doorgaan nadat de bemaling of ontgraving is beëindigd. Stoppen op de laatste werkdag is daarom meestal te vroeg.

Een gebouw monitoren naast uw project?

Beschrijf het werk, de omliggende bebouwing en wat u moet aantonen. Wij vertellen u welke meetsystemen daarbij passen.